Sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954, Việt Nam tạm thời bị chia cắt thành hai miền với hai nhiệm vụ cách mạng song song: miền Bắc bắt tay vào xây dựng chủ nghĩa xã hội, hàn gắn vết thương chiến tranh, trong khi miền Nam tiếp tục cuộc đấu tranh dân tộc dân chủ nhân dân, chống lại âm mưu chia cắt lâu dài của đế quốc Mỹ. Giai đoạn 1954-1965 chứng kiến những bước chuyển mình mạnh mẽ và những chiến thắng vang dội, đặt nền móng vững chắc cho công cuộc thống nhất đất nước sau này. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích những sự kiện và thành tựu nổi bật trong giai đoạn lịch sử quan trọng này.
TÓM TẮT
I. Miền Bắc: Hoàn thành cải cách ruộng đất, khôi phục kinh tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội (1954-1965)
1. Giai đoạn 1954-1960: Cải cách ruộng đất và khôi phục kinh tế
Sau khi hòa bình lập lại, miền Bắc Việt Nam đối mặt với nhiệm vụ hàn gắn hậu quả chiến tranh và xây dựng lại đất nước. Giai đoạn 1954-1957 chứng kiến đợt giảm tô và 4 đợt cải cách ruộng đất sâu rộng, với mục tiêu giải phóng nông dân khỏi ách áp bức phong kiến, trao ruộng đất cho người nông dân nghèo. Quá trình này đã thay đổi bộ mặt nông thôn, củng cố khối liên minh công nông, nhưng cũng có những hạn chế do đấu tố tràn lan, gây nhầm lẫn đối tượng.
Song song đó, nền kinh tế được khẩn trương khôi phục. Nông nghiệp tập trung khai hoang, xây dựng thủy lợi, nhờ đó sản lượng lương thực tăng nhanh, cơ bản giải quyết nạn đói. Công nghiệp được phục hồi và mở rộng, với nhiều nhà máy, xí nghiệp lớn do nhà nước quản lý. Thủ công nghiệp, thương nghiệp cũng nhanh chóng hồi phục, đảm bảo nhu cầu thiết yếu và giải quyết việc làm. Giao thông vận tải, văn hóa, giáo dục, y tế đều được đẩy mạnh phát triển, với hệ thống giáo dục 10 năm được củng cố và các trường đại học được xây dựng.
Giai đoạn 1958-1960, miền Bắc tập trung cải tạo quan hệ sản xuất theo hướng xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là đẩy mạnh hợp tác hóa nông nghiệp. Hơn 85% hộ nông dân với phần lớn diện tích đất đai đã tham gia hợp tác xã. Đối với công thương nghiệp tư bản tư doanh, chính sách cải tạo hòa bình đã được áp dụng, với hơn 95% hộ tư sản tham gia công tư hợp doanh vào cuối năm 1960. Mặc dù có những sai lầm trong việc đồng nhất cải tạo với xóa bỏ tư hữu và áp dụng sai nguyên tắc xây dựng hợp tác xã, giai đoạn này vẫn đánh dấu sự phát triển quan trọng, với trọng tâm là phát triển kinh tế quốc doanh và những thành tựu đáng kể trong văn hóa, giáo dục, y tế.
2. Giai đoạn 1961-1965: Phát triển kinh tế – xã hội theo kế hoạch 5 năm
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng (tháng 9/1960) đã đề ra nhiệm vụ cách mạng cho cả nước, khẳng định vai trò quyết định của cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và vai trò trực tiếp của cách mạng miền Nam. Miền Bắc bước vào thực hiện kế hoạch Nhà nước 5 năm lần thứ nhất (1961-1965) với mục tiêu phát triển công nghiệp, nông nghiệp, cải tạo xã hội chủ nghĩa, cải thiện đời sống nhân dân và củng cố quốc phòng.
Trong giai đoạn này, nông nghiệp chứng kiến sự phát triển của các hợp tác xã bậc cao, áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, nhiều hợp tác xã đạt năng suất cao. Công nghiệp được ưu tiên đầu tư, thương nghiệp quốc doanh phát triển, góp phần cải thiện đời sống nhân dân. Giao thông vận tải được củng cố, hệ thống giáo dục và y tế tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Miền Bắc không chỉ tập trung xây dựng đất nước mà còn tích cực chi viện cho tiền tuyến miền Nam. Những thành tựu này đã làm thay đổi bộ mặt xã hội miền Bắc, cổ vũ mạnh mẽ tinh thần chiến đấu của đồng bào miền Nam.
II. Miền Nam: Đấu tranh chống Mỹ – Diệm và chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” (1954-1965)
1. Giai đoạn 1954-1960: Giữ gìn lực lượng và tiến tới “Đồng khởi”
Sau năm 1954, cách mạng miền Nam chuyển từ đấu tranh vũ trang sang đấu tranh chính trị, đòi thi hành Hiệp định Giơnevơ và bảo vệ hòa bình. Các phong trào đấu tranh đòi quyền tự do, dân sinh, dân chủ diễn ra sôi nổi, tiêu biểu là “Phong trào hòa bình” của giới trí thức Sài Gòn. Mặc dù đối mặt với sự khủng bố, đàn áp của Mỹ – Diệm, phong trào cách mạng vẫn lan rộng, hình thành mặt trận chống Mỹ – Diệm. Dần dần, đấu tranh chính trị kết hợp với đấu tranh vũ trang, chuẩn bị cho một cao trào cách mạng mới.
Tháng 1/1959, Hội nghị lần thứ 15 Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã quyết định nhân dân miền Nam sử dụng bạo lực cách mạng để đánh đổ chính quyền Mỹ – Diệm. Đây là bước ngoặt quan trọng, chuyển cách mạng miền Nam từ thế giữ gìn lực lượng sang thế tiến công. Phong trào “Đồng khởi” bùng nổ mạnh mẽ từ cuối năm 1959 và lan rộng khắp miền Nam, tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa tại Bến Tre (tháng 1/1960). Quần chúng nổi dậy giải tán chính quyền địch, thành lập chính quyền tự quản, tịch thu ruộng đất. Phong trào Đồng khởi đã giáng đòn nặng nề vào chính sách thực dân mới của Mỹ, làm lung lay tận gốc chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm. Ngày 20/12/1960, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời, đánh dấu bước tiến quan trọng của cách mạng miền Nam.
2. Giai đoạn 1961-1965: Chống chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ
Đối phó với thắng lợi của phong trào Đồng khởi, Mỹ đề ra chiến lược “Chiến tranh đặc biệt”, một hình thức chiến tranh xâm lược thực dân mới, “dùng người Việt đánh người Việt”, dưới sự chỉ huy của hệ thống cố vấn Mỹ và quân đội tay sai. Kế hoạch “Xtalây – Taylo” với mục tiêu bình định miền Nam trong 18 tháng đã được triển khai, bao gồm việc lập “ấp chiến lược” nhằm tách dân khỏi cách mạng.
Trước tình hình đó, Trung ương Cục miền Nam được thành lập (1/1961) và các lực lượng vũ trang thống nhất thành Quân Giải phóng miền Nam (2/1961). Quân dân miền Nam đã đẩy mạnh đấu tranh trên cả ba vùng chiến lược, kết hợp đấu tranh chính trị với vũ trang. Giai đoạn 1961-1963 chứng kiến những thắng lợi vang dội, điển hình là chiến thắng Ấp Bắc (1/1963), đánh bại chiến thuật “trực thăng vận”, “thiết xa vận” của địch và chứng tỏ khả năng đánh bại “Chiến tranh đặc biệt”. Phong trào đấu tranh chính trị ở các đô thị cũng phát triển mạnh mẽ. Mặc dù Mỹ đã giật dây đảo chính lật đổ anh em Diệm – Nhu vào tháng 11/1963, chính quyền Sài Gòn rơi vào khủng hoảng triền miên.
Giai đoạn 1964-1965, kế hoạch Giônxơn – Mác Namara nhằm tăng cường viện trợ và bình định miền Nam đã thất bại. “Ấp chiến lược” bị phá sản trên diện rộng. Các chiến dịch tiến công của quân giải phóng như Đông – Xuân 1964-1965 (với trận Bình Giã), Xuân – Hè 1965 (với các chiến dịch An Lão, Ba Gia, Đồng Xoài) đã giành thắng lợi lớn, tiêu diệt và gây thiệt hại nặng nề cho quân đội Sài Gòn, lực lượng nòng cốt của “Chiến tranh đặc biệt”, đứng trước nguy cơ tan rã.
Giai đoạn 1954-1965 là minh chứng hùng hồn cho sức mạnh đoàn kết dân tộc, ý chí quật cường và sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, đã đưa cách mạng Việt Nam giành được những thắng lợi quan trọng, tạo đà vững chắc cho cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc toàn vẹn sau này.
