Bà Huyện Thanh Quan được mệnh danh là một trong những nữ thi sĩ nổi bật nhất của văn học trung đại Việt Nam. Thơ của bà mang phong cách trang nhã, điêu luyện và đậm chất hoài cổ. “Qua Đèo Ngang” chính là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất, thể hiện rõ nét bút pháp nghệ thuật tả cảnh ngụ tình đặc sắc, nơi bức tranh thiên nhiên hùng vĩ mà hoang vắng hòa quyện với nỗi niềm sâu lắng của người lữ khách. Bài thơ là nỗi niềm hoài cổ sâu sắc, một dòng chảy quen thuộc trong văn học, tương tự như những gì bạn đọc có thể cảm nhận qua bài soạn văn 8 ông đồ về một hình ảnh cũng đã lùi vào dĩ vãng.
TÓM TẮT
Bức tranh thiên nhiên Đèo Ngang hoang sơ mà sống động
Ngay từ hai câu đề, tác giả đã mở ra một không gian và thời gian nghệ thuật nhuốm màu tâm trạng, vẽ nên khung cảnh thiên nhiên đặc trưng nơi Đèo Ngang:
“Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.”
Thời điểm được chọn là “bóng xế tà” – khoảnh khắc hoàng hôn buông xuống, khi một ngày sắp tàn. Đây là thời điểm dễ gợi lên nỗi buồn, sự cô đơn và lòng nhớ quê hương trong lòng người lữ khách xa nhà. Giữa khung cảnh ấy, thiên nhiên Đèo Ngang hiện lên với sức sống mãnh liệt nhưng cũng đầy hoang dại. Điệp từ “chen” được sử dụng tài tình, gợi tả hình ảnh cỏ cây, hoa lá vươn lên mạnh mẽ, quấn quýt lấy nhau trên nền đá cằn cỗi. Sức sống của thiên nhiên tuy mãnh liệt nhưng lại phác họa nên một vẻ đẹp hoang vu, thiếu đi sự chăm sóc của bàn tay con người, càng làm tăng thêm cảm giác quạnh hiu.
Sự xuất hiện nhỏ bé của con người giữa thiên nhiên rộng lớn
Trong bức tranh thiên nhiên bao la ấy, con người xuất hiện nhưng lại càng tô đậm thêm sự hoang vắng, tĩnh mịch:
“Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.”
Tác giả đã vận dụng xuất sắc nghệ thuật đảo ngữ khi đưa các từ láy “lom khom”, “lác đác” lên đầu câu. Biện pháp này không chỉ miêu tả dáng vẻ vất vả của vài người đốn củi hay sự thưa thớt của mấy ngôi nhà chợ, mà còn nhấn mạnh sự nhỏ bé, ít ỏi của sự sống con người. Các từ chỉ số lượng “vài”, “mấy” càng làm rõ hơn sự mờ nhạt, xa vời của con người trước thiên nhiên hùng vĩ. Sự xuất hiện của con người không làm cho cảnh vật ấm áp hơn mà ngược lại, càng khiến cho không gian thêm heo hút, và nỗi cô đơn của nhà thơ càng thêm sâu sắc.
Nỗi lòng nhớ nước thương nhà khắc khoải
Từ cảnh vật bên ngoài, mạch thơ chuyển sang bộc lộ trực tiếp tâm trạng, nỗi lòng của thi nhân:
“Nhớ nước, đau lòng, con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.”
Đây là hai câu thơ thể hiện tài năng nghệ thuật bậc thầy của Bà Huyện Thanh Quan. Tác giả đã sử dụng thủ pháp lấy động tả tĩnh, mượn tiếng kêu của hai loài chim để nói lên nỗi lòng mình. Tiếng chim “quốc quốc” và “gia gia” là những âm thanh có thật của núi rừng, nhưng qua tâm trạng của nhà thơ, nó lại gợi lên tiếng lòng khắc khoải. “Quốc” đồng âm với “nước”, “gia” đồng âm với “nhà”. Tiếng chim như hóa thành nỗi “nhớ nước”, “thương nhà” đến “đau lòng”, “mỏi miệng”. Nỗi nhớ quê hương và hoài niệm về một triều đại đã qua (nhà Lê) được gửi gắm một cách kín đáo mà da diết, thấm thía.
Nỗi cô đơn lên đến tột đỉnh trong hai câu kết
Tâm trạng cô đơn của người lữ khách được đẩy lên đến đỉnh điểm ở hai câu thơ cuối cùng:
“Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng, ta với ta.”
Nhà thơ “dừng chân đứng lại”, đối diện với một không gian bao la gồm “trời, non, nước”. Khung cảnh càng rộng lớn, con người càng trở nên nhỏ bé, lẻ loi. Giữa vũ trụ mênh mông ấy, thi sĩ chỉ có “một mảnh tình riêng” không thể san sẻ cùng ai. Cụm từ “ta với ta” trong câu thơ này mang ý nghĩa của sự cô đơn tuyệt đối – chỉ có một mình nhà thơ đối diện và tự đối thoại với chính cõi lòng mình. Nó khác hoàn toàn với cụm từ “ta với ta” trong thơ Nguyễn Khuyến (“Bác đến chơi đây ta với ta”), vốn chỉ tình bạn tri kỷ, hòa hợp. Ở đây, “ta với ta” là sự phân thân trong nỗi cô đơn, là cái tôi lẻ loi giữa đất trời hoang vắng.
Kết luận
“Qua Đèo Ngang” là một bài thơ thất ngôn bát cú Đường luật mẫu mực, thể hiện tài năng nghệ thuật điêu luyện và tâm hồn nhạy cảm của Bà Huyện Thanh Quan. Bằng bút pháp tả cảnh ngụ tình đặc sắc, bài thơ không chỉ vẽ nên bức tranh thiên nhiên Đèo Ngang hùng vĩ mà hiu quạnh, mà còn là tiếng lòng sâu kín của một người mang nặng nỗi nhớ nước, thương nhà và sự cô đơn trước thời cuộc. Tác phẩm đã vượt qua thử thách của thời gian để trở thành một trong những áng thơ Nôm bất hủ, ghi đậm dấu ấn trong lòng nhiều thế hệ độc giả Việt Nam.
