Trong quá trình ôn thi tốt nghiệp THPT môn Địa lý, việc nhận dạng và lựa chọn biểu đồ phù hợp là một trong những kỹ năng quan trọng giúp học sinh ghi điểm tối đa. Nhiều câu hỏi trắc nghiệm yêu cầu xác định dạng biểu đồ thích hợp nhất để thể hiện một bộ số liệu cho trước. Hiểu rõ bản chất và mục đích của từng loại sẽ là chìa khóa để giải quyết nhanh gọn dạng bài này. Bài viết này sẽ tổng hợp những mẹo và cách nhận biết biểu đồ một cách chi tiết, giúp bạn tự tin hơn khi làm bài. Việc nắm vững các dạng bài tập cơ bản cũng là nền tảng, tương tự như khi bạn học về phương trình chứa dấu giá trị tuyệt đối trong môn Toán.
TÓM TẮT
1. Biểu đồ tròn
Biểu đồ tròn là lựa chọn lý tưởng khi cần thể hiện quy mô và cơ cấu của một hoặc nhiều đối tượng tại một thời điểm cụ thể.
Dấu hiệu nhận biết:
- Từ khóa trong câu hỏi: “cơ cấu”, “tỷ trọng”, “tỷ lệ”, “kết cấu”, “phần trăm”.
- Mốc thời gian: Thường chỉ có 1 hoặc 2 năm để so sánh sự thay đổi cơ cấu. Nếu có nhiều hơn 2 năm, biểu đồ miền sẽ là lựa chọn phù hợp hơn.
- Yêu cầu: Thể hiện tỷ lệ của các thành phần trong một tổng thể hoàn chỉnh (100%).
Ví dụ: Biểu đồ thể hiện cơ cấu GDP của nước ta năm 2020.
2. Biểu đồ đường (Đồ thị)
Biểu đồ đường được sử dụng để trình bày sự biến đổi của một hoặc nhiều đối tượng qua một chuỗi thời gian dài.
Dấu hiệu nhận biết:
- Từ khóa trong câu hỏi: “tốc độ tăng trưởng”, “sự phát triển”, “diễn biến”, “sự thay đổi”, “tình hình phát triển”, “nhịp độ phát triển”.
- Mốc thời gian: Luôn là một chuỗi nhiều năm (thường từ 4 năm trở lên).
- Yêu cầu: Cho thấy xu hướng tăng, giảm hoặc biến động của đối tượng theo thời gian. Các đối tượng được biểu diễn có thể có đơn vị khác nhau, tương tự như khi nghiên cứu về biên độ sóng trong Vật lý.
Ví dụ: Biểu đồ thể hiện tốc độ tăng trưởng GDP của Việt Nam giai đoạn 2010 – 2020.
3. Biểu đồ cột
Biểu đồ cột rất đa dụng, thường dùng để so sánh độ lớn giữa các đối tượng hoặc thể hiện sự biến động của một đối tượng theo thời gian.
Dấu hiệu nhận biết:
- Từ khóa trong câu hỏi: “so sánh”, “sản lượng”, “số lượng”, “tình hình”.
- Mốc thời gian: Có thể là một năm (so sánh các đối tượng) hoặc nhiều năm (thể hiện sự biến động).
- Yêu cầu: So sánh các đại lượng độc lập với nhau (ví dụ: sản lượng lúa của các tỉnh) hoặc thể hiện sự thay đổi về giá trị tuyệt đối qua các năm. Kỹ năng này cũng quan trọng như việc tìm giao tuyến của 2 mặt phẳng để giải quyết các bài toán hình học không gian.
Ví dụ: Biểu đồ so sánh sản lượng thủy sản của Đồng bằng sông Cửu Long và Đồng bằng sông Hồng năm 2021.
4. Biểu đồ miền
Biểu đồ miền chuyên dùng để thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu của các đối tượng qua nhiều năm.
Dấu hiệu nhận biết:
- Từ khóa trong câu hỏi: “chuyển dịch cơ cấu”, “sự thay đổi cơ cấu”, “thay đổi tỷ trọng”.
- Mốc thời gian: Bắt buộc phải có một chuỗi nhiều năm (thường từ 3 năm trở lên).
- Yêu cầu: Tổng các thành phần luôn bằng 100%. Biểu đồ cho thấy rõ sự thay đổi về tỷ lệ đóng góp của từng thành phần trong tổng thể theo thời gian.
Ví dụ: Biểu đồ thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu giá trị xuất nhập khẩu của nước ta giai đoạn 2015 – 2020.
5. Biểu đồ kết hợp (Cột và Đường)
Biểu đồ kết hợp được sử dụng khi cần thể hiện nhiều loại số liệu có đơn vị khác nhau nhưng có mối liên hệ mật thiết trên cùng một biểu đồ.
Dấu hiệu nhận biết:
- Từ khóa trong câu hỏi: Thường không có từ khóa đặc trưng rõ ràng, cần phân tích số liệu đề bài cho.
- Số liệu: Có ít nhất hai đại lượng với hai đơn vị khác nhau (ví dụ: sản lượng tính bằng tấn và giá trị tính bằng tỷ đồng; hoặc lượng mưa (mm) và nhiệt độ (°C)). Các bài tập tính nồng độ mol trong Hóa học cũng thường yêu cầu xử lý các đại lượng có đơn vị khác nhau.
- Yêu cầu: Thể hiện mối quan hệ giữa các đại lượng đó theo thời gian.
Ví dụ: Biểu đồ thể hiện lượng mưa và nhiệt độ trung bình tháng tại Hà Nội.
6. Biểu đồ cột chồng
Biểu đồ cột chồng vừa thể hiện được quy mô (tổng độ lớn) vừa thể hiện được cơ cấu bên trong của đối tượng.
Dấu hiệu nhận biết:
- Từ khóa trong câu hỏi: “quy mô và cơ cấu”, “thể hiện giá trị tổng và cơ cấu các thành phần”.
- Yêu cầu: Biểu diễn cả giá trị tuyệt đối (độ cao của cột) và tỷ lệ tương đối (tỷ lệ các phần trong cột).
- Lưu ý: Khác với biểu đồ tròn chỉ thể hiện cơ cấu tương đối (%), biểu đồ cột chồng cho thấy cả quy mô tuyệt đối (số lượng, sản lượng, giá trị…).
Ví dụ: Biểu đồ thể hiện giá trị xuất khẩu và nhập khẩu của nước ta qua các năm.
Kết luận
Trên đây là tổng hợp 6 dạng biểu đồ thường gặp nhất trong đề thi môn Địa lý. Bằng cách phân tích kỹ các từ khóa trong câu hỏi và đặc điểm của chuỗi số liệu, bạn hoàn toàn có thể tìm ra đáp án chính xác. Việc luyện tập thường xuyên là yếu tố then chốt để thành thạo kỹ năng này. Chúc các bạn ôn tập hiệu quả và đạt được điểm số cao nhất trong kỳ thi THPT Quốc gia sắp tới
