Trong kho tàng ngôn ngữ tiếng Việt, các biện pháp tu từ đóng vai trò quan trọng trong việc làm cho lời nói, câu văn trở nên sinh động, giàu hình ảnh và biểu cảm hơn. Một trong những biện pháp quen thuộc và được sử dụng phổ biến nhất chính là biện pháp tu từ nói quá. Vậy nói quá là gì, có tác dụng ra sao và làm thế nào để vận dụng hiệu quả? Hãy cùng Hóa Học Phổ Thông tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.
TÓM TẮT
Khái niệm biện pháp tu từ nói quá
Nói quá (còn được gọi là khoa trương, thậm xưng, phóng đại hay ngoa dụ) là biện pháp tu từ phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của sự vật, hiện tượng được miêu tả. Mục đích của việc này là để nhấn mạnh, gây ấn tượng mạnh mẽ, tăng sức biểu cảm cho sự diễn đạt, hoặc để châm biếm, gây cười.
Bản chất của nói quá là nói sai sự thật một cách có chủ đích, nhưng người nghe, người đọc đều hiểu rằng đó không phải là lời nói dối mà là một cách diễn đạt nghệ thuật. Ví dụ, khi nói “đói rụng rời chân tay”, người nói không có ý rằng chân tay họ thật sự rụng ra, mà chỉ muốn nhấn mạnh cảm giác đói cồn cào, mệt lả.
Tác dụng của biện pháp tu từ nói quá
Việc sử dụng biện pháp nói quá một cách khéo léo và đúng ngữ cảnh sẽ mang lại những hiệu quả nghệ thuật cao, giúp câu văn, lời thơ trở nên hấp dẫn và có chiều sâu hơn. Dưới đây là những tác dụng của biện pháp tu từ nói quá nổi bật nhất:
1. Nhấn mạnh và gây ấn tượng mạnh
Đây là tác dụng cơ bản và quan trọng nhất. Bằng cách phóng đại sự thật, người nói/viết làm nổi bật đặc điểm, tính chất của đối tượng, khiến người nghe/đọc phải tập trung chú ý và ghi nhớ lâu hơn.
Ví dụ:
Độc ác thay, trúc Nam Sơn không ghi hết tội,
Dơ bẩn thay, nước Đông Hải không rửa sạch mùi.
(Nguyễn Trãi – “Bình Ngô đại cáo”)
Ở đây, Nguyễn Trãi đã dùng cách nói phóng đại “trúc Nam Sơn không ghi hết tội”, “nước Đông Hải không rửa sạch mùi” để nhấn mạnh tội ác tày trời, không thể dung thứ của giặc Minh.
2. Tăng sức biểu cảm, giá trị thẩm mỹ cho câu văn
Nói quá giúp hình tượng hóa sự vật, hiện tượng một cách sinh động, cụ thể, từ đó khơi gợi trí tưởng tượng và cảm xúc của người đọc. Lời văn nhờ vậy mà không còn khô khan, đơn điệu.
Ví dụ:
Cày đồng đang buổi ban trưa,
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.
(Ca dao)
Hình ảnh “mồ hôi như mưa” đã phóng đại sự vất vả của người nông dân, qua đó thể hiện sự đồng cảm, trân trọng đối với nỗi lao nhọc của họ. Việc này giúp người đọc hình dung rõ nét hơn sự vất vả và cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của lao động, tương tự như việc phân tích một bài toán phức tạp về đốt cháy este để hiểu rõ bản chất phản ứng.
3. Tạo yếu tố hài hước, châm biếm
Trong nhiều trường hợp, nói quá được sử dụng với mục đích gây cười, tạo không khí vui vẻ, hoặc để châm biếm, phê phán những thói hư tật xấu trong xã hội một cách nhẹ nhàng mà sâu cay.
Ví dụ:
Lỗ mũi mười tám gánh lông,
Chồng yêu chồng bảo râu rồng trời cho.
(Ca dao châm biếm)
Cách miêu tả “lỗ mũi mười tám gánh lông” rõ ràng là một sự phóng đại đến mức phi lý, nhằm tạo ra tiếng cười, châm biếm thói mê muội, yêu chiều quá mức của người chồng.
Phân biệt nói quá và nói khoác
Tuy đều là nói không đúng sự thật, nhưng nói quá và nói khoác hoàn toàn khác nhau về bản chất và mục đích.
| Tiêu chí | Biện pháp tu từ nói quá | Nói khoác (Nói láo) |
|---|---|---|
| Mục đích | Nhấn mạnh, tăng sức biểu cảm, gây ấn tượng nghệ thuật. | Lừa dối, khoe khoang, tư lợi cá nhân. |
| Bản chất | Là một biện pháp nghệ thuật, không nhằm mục đích lừa gạt. | Là một hành vi xấu, nhằm che giấu sự thật. |
| Hiệu quả | Được người nghe/đọc chấp nhận và thấu hiểu ý nghĩa ẩn sau đó. | Gây ra sự mất lòng tin, bị coi thường, phê phán. |
Việc hiểu rõ sự khác biệt này rất quan trọng để sử dụng ngôn ngữ một cách chuẩn mực và tinh tế. Bên cạnh đó, việc nắm vững kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau, như cách giải quyết một bài toán về hỗn hợp e gồm chất x c4h12n2o4, cũng giúp chúng ta rèn luyện tư duy logic và chính xác.
Bài tập vận dụng về biện pháp nói quá
Để củng cố kiến thức, hãy cùng thực hành qua một số bài tập dưới đây.
Bài tập 1: Tìm và chỉ ra Tác Dụng Của Biện Pháp Nói Quá trong các câu sau:
a. Bàn tay ta làm nên tất cả / Có sức người sỏi đá cũng thành cơm. (Hoàng Trung Thông)
b. Anh cứ yên tâm, vết thương chỉ sượt da thôi. Từ giờ đến sáng em có thể đi lên đến tận trời được. (Nguyễn Minh Châu)
c. Gươm mài đá, đá núi cũng mòn / Voi uống nước, nước sông phải cạn. (Ca dao)
Gợi ý trả lời:
a. Nói quá: “sỏi đá cũng thành cơm”. Tác dụng: Nhấn mạnh sức mạnh phi thường và vai trò quyết định của lao động con người, có thể cải tạo cả tự nhiên.
b. Nói quá: “đi lên đến tận trời được”. Tác dụng: Nhấn mạnh sức khỏe đã hồi phục, thể hiện tinh thần lạc quan, không ngại khó khăn.
c. Nói quá: “đá núi cũng mòn”, “nước sông phải cạn”. Tác dụng: Nhấn mạnh, khẳng định ý chí và quyết tâm sắt đá, kiên trì của con người. Giống như việc nghiên cứu một hợp chất hữu cơ x có công thức c10h8o4, sự kiên trì sẽ dẫn đến kết quả.
Bài tập 2: Đặt 3 câu có sử dụng biện pháp tu từ nói quá.
a. Để tả một người rất gầy.
b. Để tả một đêm rất khuya và yên tĩnh.
c. Để tả một món ăn rất cay.
Gợi ý trả lời:
a. Cậu ấy gầy đến mức gió thổi cũng bay.
b. Đêm khuya tĩnh mịch đến nỗi nghe được cả tiếng lá rơi.
c. Món này cay xé lưỡi.
Việc rèn luyện thường xuyên sẽ giúp bạn sử dụng thành thạo biện pháp tu từ này, cũng như nhiều kiến thức khác như đặc điểm của hợp chất của nhôm có tính lưỡng tính.
Kết luận
Biện pháp tu từ nói quá là một công cụ ngôn ngữ đầy sức mạnh, giúp cho lời nói và câu văn trở nên ấn tượng, giàu cảm xúc và sâu sắc hơn. Bằng cách hiểu rõ khái niệm, tác dụng và cách vận dụng, bạn có thể làm phong phú thêm khả năng diễn đạt của mình trong cả văn viết và giao tiếp hàng ngày.
Hãy tiếp tục theo dõi blog “Hóa Học Phổ Thông” để khám phá thêm nhiều kiến thức bổ ích không chỉ trong lĩnh vực khoa học tự nhiên mà còn ở nhiều khía cạnh tri thức khác nhé
