Các loài nguy cấp: Chỉ dấu sức khỏe môi trường và chìa khóa chống biến đổi khí hậu

Sự suy giảm số lượng của các loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng không chỉ là một bi kịch sinh thái mà còn là một cảnh báo quan trọng về tình trạng sức khỏe của môi trường sống. Khi quần thể một loài suy yếu, đó thường là dấu hiệu của những vấn đề sâu xa hơn như mất môi trường sống, ô nhiễm hoặc biến đổi khí hậu. Nếu không được giải quyết kịp thời, những vấn đề này có thể đe dọa sự ổn định của toàn bộ hệ sinh thái và hàng loạt các loài khác.

Ví dụ điển hình là sự suy giảm số lượng đại bàng đầu trắng ở Bắc Mỹ. Tình trạng này đã giúp các nhà khoa học phát hiện ra môi trường bị nhiễm DDT, một loại thuốc trừ sâu được sử dụng để kiểm soát muỗi và côn trùng. Qua đó, đại bàng đầu trắng đã đóng vai trò như một “tín hiệu cảnh báo” về tác hại môi trường của DDT, dẫn đến việc cấm sử dụng hóa chất này và giúp quần thể đại bàng phục hồi, kéo theo sự phục hồi của môi trường.

Mối liên hệ mật thiết giữa đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu và sự suy giảm đa dạng sinh học có mối quan hệ mật thiết, không thể tách rời. Do đó, việc bảo vệ và phục hồi các hệ sinh thái đa dạng là yếu tố then chốt trong cuộc chiến chống lại biến đổi khí hậu.

Đa dạng sinh học giúp các hệ sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu. Các loài thực vật và động vật khác nhau có khả năng hấp thụ carbon dioxide, điều hòa nhiệt độ và tăng cường khả năng chống chịu trước các tác động của khí hậu. Khi đa dạng sinh học suy giảm do mất môi trường sống hoặc tuyệt chủng loài, các hệ sinh thái trở nên mong manh và dễ bị tổn thương hơn.

Các giải pháp dựa vào thiên nhiên là trọng tâm trong nỗ lực chống biến đổi khí hậu. Điều này bao gồm việc bảo vệ động vật, vì chúng đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng hệ sinh thái và giảm thiểu biến đổi khí hậu thông qua các chức năng tự nhiên của mình. Sáng kiến “Room to Roam” nhằm mục đích bảo vệ và kết nối các môi trường sống tự nhiên ở Đông và Nam Phi, cho phép voi và các loài động vật hoang dã khác di chuyển tự do, tránh xa con người. Bằng cách bảo vệ hệ sinh thái quan trọng này, chúng ta cho phép loài voi, một loài “kỹ sư hệ sinh thái”, thực hiện vai trò của mình.

Mặt khác, biến đổi khí hậu lại làm trầm trọng thêm tình trạng mất môi trường sống và gia tăng nhiệt độ, tiếp tục đe dọa các loài động vật, tạo ra một vòng luẩn quẩn nguy hiểm. Với mức tăng nhiệt độ toàn cầu 4,3 độ C, khoảng 16% số loài trên thế giới có nguy cơ tuyệt chủng.

Vào năm 2025, 28% các loài trong danh sách đỏ của IUCN đang bị đe dọa tuyệt chủng. Các nhà khoa học dự đoán rằng đến năm 2070, một phần ba tổng số loài động vật và thực vật sẽ đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do biến đổi khí hậu.

Vai trò của các loài nguy cấp đối với môi trường xung quanh

Một số loài động vật được mệnh danh là “kỹ sư hệ sinh thái” vì chúng giúp bảo vệ môi trường sống thông qua hành vi kiếm ăn và các hoạt động khác. Dưới đây là một số ví dụ, trong đó nhiều loài thuộc nhóm này đang bị đe dọa.

Các loài cá mập như cá mập hổ, cá mập mũi khoằm, cá mập đầm lầy nhỏ và cá mập Pondicherry nằm trong số những loài bị đe dọa nhất vào năm 2025. Nhờ vị trí đầu chuỗi thức ăn, cá mập giúp kiểm soát quần thể con mồi, duy trì sự cân bằng của mạng lưới thức ăn biển. Nếu quần thể cá mú và cá hồng trở nên quá đông đúc trên các rạn san hô do số lượng cá mập rạn bị hạn chế, chúng sẽ ăn thịt nguồn thức ăn của mình là cá ăn tảo. Thiếu hụt cá ăn tảo có thể dẫn đến tình trạng tảo phát triển quá mức, bao phủ và làm chết san hô.

Để hỗ trợ ổn định quần thể cá mập, các tổ chức đã hợp tác với các quốc gia thành viên của Công ước về Buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) để đặt ra giới hạn đối với hoạt động buôn bán và đánh bắt cá mập. Các hoạt động này cũng bao gồm việc cung cấp đào tạo nhận dạng và thực thi pháp luật để hỗ trợ phát hiện các lô hàng bất hợp pháp các sản phẩm từ cá mập.

Voi

Voi có ba loài chính. Những người khổng lồ hiền lành này di chuyển qua rừng và savan, tiêu thụ khoảng 100 kg thức ăn mỗi ngày. Trong quá trình di chuyển, voi phát tán hạt giống qua phân của chúng, đôi khi cách xa nơi chúng ăn tới 65 km. Phân voi là một loại phân bón tuyệt vời, thúc đẩy sự phát triển mới từ những hạt giống chưa tiêu hóa. Những thực vật này phát triển ở những khu vực mới và cuối cùng tạo ra môi trường sống và nguồn thức ăn mới cho nhiều loài động vật khác.

Khi voi cái bị săn trộm, chúng có thể bỏ lại những con non dễ bị tổn thương, có nguy cơ chết nếu thiếu sự bảo vệ và hướng dẫn của mẹ. Các tổ chức đang làm việc để giải cứu và phục hồi voi con mồ côi, với mục tiêu cuối cùng là thả chúng về tự nhiên khi chúng sẵn sàng. Việc này có thể mất khoảng 12 năm, và cho đến nay, sáu con đã được thả từ trại phục hồi vào Vườn quốc gia Kafue.

Hải cẩu

Hải cẩu bao gồm nhiều loài, với tình trạng từ ít quan tâm đến nguy cấp. Các loài như hải cẩu tu sĩ Hawaii và hải cẩu lông Galapagos nằm trong số những loài bị đe dọa nhất vào năm 2025.

Những động vật có vú sống dưới biển này vừa là động vật săn mồi (ăn cá, mực, động vật có vỏ, chim biển và các sinh vật biển khác) vừa là con mồi cho những kẻ săn mồi khác (như gấu bắc cực, cá voi sát thủ và cá mập), tất cả đều giúp duy trì sự cân bằng trong chuỗi thức ăn. Khi hải cẩu bơi trong đại dương, chúng tạo ra các dòng chảy luân chuyển dinh dưỡng từ biển vào bờ, rất cần thiết cho sự phát triển và tồn tại của thực vật.

Các tổ chức được thành lập với sứ mệnh chấm dứt săn bắt hải cẩu thương mại ở Canada. Họ tiếp tục kêu gọi chính phủ Canada chấm dứt hoạt động này và áp dụng các giải pháp thay thế bền vững. Lệnh cấm buôn bán các sản phẩm từ hải cẩu của EU năm 2009 đã cứu sống một triệu con hải cẩu con trong thập kỷ tiếp theo.

Tầm quan trọng văn hóa và truyền thống của các loài nguy cấp

Khi quay trở lại mục tiêu giúp động vật và con người cùng phát triển, chúng ta cũng cần xem xét rằng nhiều loài động vật là một phần không thể thiếu trong văn hóa, truyền thống và văn hóa dân gian trên toàn thế giới.

Ví dụ, ở Mexico, bướm Monarch có ý nghĩa văn hóa sâu sắc đối với người dân Mazahua. Khi chúng hạ cánh ở miền trung Mexico vào cuối hành trình di cư 4.000 km, chúng được xem là linh hồn của người đã khuất trở về thăm viếng, và sự xuất hiện của chúng trùng với Lễ hội Ngày của Người chết truyền thống.

Bướm Monarch được IUCN phân loại là nguy cấp vào năm 2022. Mặc dù được liệt kê là dễ bị tổn thương vào năm 2025, quần thể của chúng vẫn đang suy giảm. Sự biến mất của loài bướm này sẽ gây ra cả tác động sinh thái và văn hóa.

Con người phải bảo vệ các loài động vật nguy cấp vì hoạt động của con người là mối đe dọa chính

Chúng ta đang trải qua sự kiện tuyệt chủng hàng loạt lần thứ sáu, được đánh dấu bằng sự suy giảm đáng báo động về số lượng côn trùng, động vật có xương sống và thực vật trên toàn thế giới. Nếu không được kiểm soát, điều này có thể thay đổi hoàn toàn hành tinh như chúng ta biết, tàn phá các hệ sinh thái và sự sống trên toàn cầu.

Tuyệt chủng hàng loạt xảy ra khi khoảng 75% số loài trên thế giới tuyệt chủng trong một khoảng thời gian địa chất ngắn. Đã có năm sự kiện tuyệt chủng hàng loạt được biết đến trong lịch sử Trái đất, và các nhà nghiên cứu tin rằng chúng ta hiện đang ở giữa sự kiện lần thứ sáu.

Tuy nhiên, không giống như năm sự kiện trước đó, sự kiện tuyệt chủng hàng loạt lần thứ sáu này chủ yếu là do hoạt động của con người. Nó xảy ra do sự kết hợp của nhiều yếu tố, bao gồm phá hủy môi trường sống, nạn phá rừng, ô nhiễm, khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên, du nhập các loài xâm lấn và biến đổi khí hậu.

Những hoạt động này đã dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học trên diện rộng và sự suy giảm hoặc tuyệt chủng của vô số loài. Do đó, trách nhiệm của chúng ta là bảo vệ những loài đó và môi trường sống mà chúng cư ngụ và ảnh hưởng. Điều này đòi hỏi phải thay đổi hành vi, hoạt động và chính sách. Cần có hành động quốc tế khẩn cấp để đảo ngược tác động của con người đối với môi trường.

Bạn có thể làm gì để giúp bảo vệ các loài nguy cấp?

Bất chấp tương lai không chắc chắn khi chúng ta phải đối mặt với biến đổi khí hậu và mất môi trường sống, vẫn có hy vọng cho các loài nguy cấp. Nhờ các chính sách và nỗ lực bảo tồn, có nhiều loài đã phục hồi hoặc đang trong quá trình phục hồi.

Cách dễ nhất để giúp bảo vệ các loài nguy cấp là tìm hiểu thêm về chúng. Hãy xem danh sách các loài động vật có vú nguy cấp nhất và bảng chú giải thuật ngữ về các loài nguy cấp.

Mặc dù các tổ chức đang thực hiện các nỗ lực bảo tồn quy mô lớn trên toàn cầu, nhưng họ cũng tin vào tác động của những hành động nhỏ.

Dưới đây là một vài hành động đơn giản bạn có thể thực hiện để giúp bảo vệ đa dạng sinh học:

• Tái tạo khu vườn của bạn để khuyến khích các loài thụ phấn.
• Tham gia một buổi dọn dẹp bãi biển cộng đồng và giảm thiểu ô nhiễm có hại cho các tuyến đường thủy của chúng ta.
• Mua các sản phẩm tẩy rửa thân thiện với môi trường, không chứa hóa chất độc hại.
• Giới thiệu một hoặc hai bữa ăn chay mỗi tuần.
• Giữ mèo trong nhà để ngăn chúng làm hại động vật hoang dã bản địa.
• Hỗ trợ các chuyên gia bảo tồn động vật hoang dã.

Để có thêm ý tưởng, hãy xem danh sách 50 cách đơn giản bạn có thể giúp đỡ động vật hoang dã.

Tạo ra sự khác biệt bắt đầu bằng hành động. Hãy tham gia bằng cách ký vào các kiến nghị và lên tiếng vì những loài động vật cần bạn nhất.