Sông Mê Kông, một trong những con sông dài và quan trọng bậc nhất châu Á, đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng do các hoạt động khai thác thiếu bền vững và sự thiếu phối hợp quản lý giữa các quốc gia trong lưu vực. Bài viết này đi sâu phân tích bản chất quốc tế, không chia cắt của Mê Kông, những tác động từ các đập thủy điện ở thượng nguồn và những nỗ lực cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho dòng sông này.
TÓM TẮT
I. Mê Kông – Dòng Sông Vượt Biên Giới và Những Tác Động Ngầm
Sông Mê Kông có chiều dài 4.909 km, bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng và chảy qua sáu quốc gia trước khi đổ ra Biển Đông. Điều ít được biết đến là phần sông chảy qua Trung Quốc có tên là Lan Thương. Trung Quốc đã xây dựng hàng chục đập thủy điện trên sông Lan Thương, giữ lại một lượng lớn trầm tích, vốn đóng vai trò thiết yếu trong việc bồi đắp hệ sinh thái hạ lưu vực, nơi sinh sống của hơn 60 triệu người.
Việc xây dựng các đập này, cùng với hơn 30 hồ chứa và 5.500 “thủy khố” (kho giữ nước ngọt) ở tỉnh Vân Nam, đã làm thay đổi chế độ thủy văn tự nhiên của sông. Dòng chảy theo mùa bị thay thế bởi dòng chảy bậc thang, dao động theo nhu cầu thủy điện, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường, đa dạng sinh học và tài nguyên thủy sản. Đặc biệt, Đồng bằng sông Cửu Long, một vùng châu thổ được hình thành từ phù sa bồi đắp hàng ngàn năm, đang đối mặt với nguy cơ xâm thực và lún chìm ngày càng tăng do lượng trầm tích bị giữ lại ở thượng nguồn. Một thực tế đáng lo ngại là Trung Quốc thường không thông báo số liệu thủy văn hay chế độ vận hành các đập thủy điện cho các quốc gia hạ lưu, bất chấp trách nhiệm của mình đối với một con sông quốc tế.
Cảnh sát phong tỏa và khám nghiệm khu vực phát hiện thi thể nạn nhân
II. Nỗ Lực Quản Lý Lưu Vực Sông Mê Kông: Từ Ủy Ban Đến Ủy Hội
Nhận thức được tầm quan trọng của việc quản lý chung, các quốc gia hạ lưu Mê Kông đã thành lập các tổ chức hợp tác. Năm 1957, Ủy ban Mê Kông (Mekong Committee) được thành lập bởi Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam. Sau đó, vào năm 1995, Ủy hội Sông Mê Kông (Mekong River Commission – MRC) ra đời trên cơ sở Hiệp định Hợp tác Lưu vực Sông Mê Kông vì sự phát triển bền vững. MRC hoạt động với mục tiêu quản lý nguồn nước và phát triển bền vững, đóng vai trò là trung tâm hiểu biết khu vực về quản lý tài nguyên nước.
Tuy nhiên, một hạn chế lớn của MRC là Myanmar và đặc biệt là Trung Quốc – quốc gia chiếm tới 23% diện tích lưu vực – chỉ là đối tác đối thoại, không phải thành viên chính thức. Điều này dẫn đến việc Trung Quốc tham gia các cuộc họp của MRC khi có lợi ích nhưng vắng mặt khi liên quan đến nghĩa vụ. Phạm vi thẩm quyền của MRC cũng giới hạn ở hạ lưu vực, gián tiếp thừa nhận sự tách biệt giữa sông Lancang và phần sông Mê Kông còn lại, tạo điều kiện cho Trung Quốc khai thác nguồn nước theo ý muốn.
III. Cải Tiến Hiệp Định Mê Kông và Hướng Tới Một Định Chế Mới
Việc xây dựng các đập thủy điện như Xayaburi, Don Sahong trên dòng chính hạ lưu vực đã bộc lộ những bất cập trong quy trình quản lý hiện tại, đặc biệt là quy trình Thông báo, Tham vấn Trước và Thỏa thuận (PNPCA). Báo cáo “Nghiên cứu về sự quản lý và phát triển bền vững của sông Mê Kông” (MRC Council Study) năm 2018 đã nhấn mạnh sự cần thiết phải cấp bách nghiên cứu các giải pháp năng lượng thay thế thủy điện và khẳng định mục tiêu phát triển bền vững chỉ có thể đạt được khi các quốc gia chia sẻ lợi ích và triển khai dự án trên phạm vi toàn lưu vực.
Đồng bằng sông Cửu Long
Đã đến lúc cần trả lại cho sông Mê Kông tính chất quốc tế và không chia cắt của nó. Nước sông Mê Kông là tài sản chung của cả sáu quốc gia trong lưu vực và của cả nhân loại. Việc khai thác nguồn nước cần tuân thủ nguyên tắc quyền và lợi ích đi đôi với trách nhiệm và nghĩa vụ đối với toàn bộ lưu vực. Điều này đòi hỏi việc xây dựng một định chế mới, có thể là mở rộng MRC, bao gồm cả sáu quốc gia, và một hiệp định mới cải tiến Hiệp định Mê Kông hiện hành. Việc chia sẻ thường xuyên số liệu thủy văn và lịch vận hành các đập thủy điện giữa các nước trong lưu vực là yêu cầu hàng đầu. Tổ chức Hợp tác Lancang-Mê Kông (LMC) có thể đóng góp quan trọng nếu tuân thủ các nguyên tắc cơ bản về chia sẻ lợi ích và trách nhiệm.
Cao nguyên Tây Tạng – Nơi khởi nguồn của nhiều dòng sông quốc tế
IV. Kinh Nghiệm Quốc Tế và Những Bài Học Quý Giá
Con đường hướng tới quản lý bền vững sông Mê Kông không dễ dàng, nhưng chúng ta không bắt đầu từ con số không. Ngoài MRC, các sáng kiến như Tiểu vùng Sông Mê Kông Mở rộng (GMS), Chiến lược Hợp tác Kinh tế Ayeyawady – Chao Phraya – Mê Kông (ACMECS) và nhóm CLMV (Campuchia, Lào, Myanmar, Việt Nam) đã góp phần thúc đẩy hợp tác phát triển kinh tế – xã hội. Quan trọng hơn, tiếng nói ngày càng mạnh mẽ từ các tổ chức phi chính phủ, nhà khoa học, nhà báo và cộng đồng địa phương đang đòi hỏi sự thay đổi.
Những kinh nghiệm từ các hiệp định quốc tế khác như Hiệp định bảo vệ sông Rhine, Hiệp định bảo vệ sông Danube và Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật sử dụng các con sông quốc tế không vào mục đích đi lại trên sông (1997) là những bài học quý giá, có thể giúp chúng ta xây dựng một hiệp định quốc tế hiệu quả để bảo vệ sông Mê Kông. Việc quản lý tốt một con sông quốc tế quan trọng như Mê Kông, bằng một hiệp định quốc tế chặt chẽ, đòi hỏi sự nỗ lực chung từ cả nhà nước và các tổ chức phi nhà nước, trên cả phạm vi khu vực và toàn cầu.
