Giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến trước Chiến tranh Thế giới thứ nhất (1914) đánh dấu những chuyển biến sâu sắc trong phong trào yêu nước và cách mạng Việt Nam. Dưới ách đô hộ tàn bạo của thực dân Pháp, tinh thần quật cường và ý chí đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam không ngừng được hun đúc và biểu hiện qua nhiều hình thức, xu hướng khác nhau. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích các phong trào tiêu biểu, những tư tưởng cốt lõi và các nhân vật lịch sử đã góp phần định hình cục diện lịch sử giai đoạn này, cung cấp cái nhìn toàn diện về bức tranh đấu tranh giải phóng dân tộc đầy cam go nhưng cũng vô cùng quả cảm.
TÓM TẮT
I. Phan Bội Châu và Xu hướng Bạo động
Phan Bội Châu (1867 – 1940), quê tại Nghệ An, là một nhà cách mạng kiên cường với tư tưởng yêu nước sâu sắc. Ông tin rằng độc lập dân tộc là yếu tố then chốt để đất nước cường thịnh và chỉ có đấu tranh bằng bạo lực mới có thể giành lại tự do.
1. Phong trào Đông Du
Tháng 5 năm 1904, tại Quảng Nam, Phan Bội Châu thành lập Hội Duy tân với mục tiêu đánh đuổi Pháp và thiết lập chế độ quân chủ lập hiến. Hội đã phát động phong trào Đông Du, đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập, tiếp thu kiến thức và tìm kiếm sự hỗ trợ. Tuy nhiên, do sự câu kết giữa Nhật Bản và Pháp, phong trào này đã tan rã vào tháng 8 năm 1908 khi các lưu học sinh bị trục xuất.
Phan Bội Châu
2. Việt Nam Quang phục hội
Tháng 6 năm 1912, tại Quảng Châu (Trung Quốc), Phan Bội Châu tập hợp những người cùng chí hướng, giải tán Duy tân hội và thành lập Việt Nam Quang phục hội. Hội chủ trương “Đánh đuổi giặc Pháp, khôi phục nước Việt Nam, thành lập nước Cộng hòa Dân quốc Việt Nam”. Mặc dù đã có những hoạt động ban đầu như cử người bí mật về nước trừ khử các quan chức thực dân, nhưng hội đã gặp nhiều khó khăn khi Pháp tăng cường khủng bố. Sự kiện Phan Bội Châu bị bắt giam vào tháng 12 năm 1913 đã giáng một đòn mạnh vào phong trào cách mạng Việt Nam.
Một số học sinh trong phong trào Đông du
II. Phan Châu Trinh và Xu hướng Cải cách
Phan Châu Trinh (1872 – 1926), quê tại Quảng Nam, lại chủ trương con đường cứu nước bằng biện pháp cải cách, nâng cao dân trí, dân quyền, dựa vào Pháp để lật đổ chế độ phong kiến hủ bại.
1. Phong trào Duy tân ở Trung Kỳ
Năm 1906, Phan Châu Trinh cùng các sĩ phu tiến bộ phát động phong trào Duy tân ở Trung Kỳ. Phong trào tập trung vào cải cách kinh tế (khuyến khích sản xuất, kinh doanh), văn hóa – giáo dục (dạy chữ Quốc ngữ, các môn học mới, thay thế Nho học) và thay đổi lối sống. Tư tưởng Duy tân đã lan tỏa mạnh mẽ, biến thành những cuộc đấu tranh quyết liệt, tiêu biểu là phong trào chống thuế năm 1908. Tuy nhiên, phong trào bị thực dân Pháp đàn áp dữ dội, Phan Châu Trinh bị bắt và đày ra Côn Đảo, sau đó sang Pháp.
Phan Châu Trinh
III. Đông Kinh Nghĩa Thục, Vụ Đầu Độc Hà Nội và Nghĩa quân Yên Thế
1. Phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục
Tháng 3 năm 1907, các sĩ phu yêu nước như Lương Văn Can, Nguyễn Quyền đã mở trường tư Đông Kinh Nghĩa Thục tại Hà Nội, mô phỏng theo mô hình Minh Trị Duy tân của Nhật Bản. Trường dạy các môn học mới, tổ chức diễn thuyết, bình văn, cổ động học chữ Quốc ngữ, hô hào kinh doanh công thương, bài trừ hủ tục. Đông Kinh Nghĩa Thục nhanh chóng trở thành trung tâm của phong trào Duy tân ở Bắc Kỳ. Tuy nhiên, hoạt động của trường đã khiến Pháp lo ngại, dẫn đến việc trường bị đóng cửa vào tháng 11 năm 1907 và nhiều nhà cách mạng bị bắt.
Một giờ học địa lí trong trường Đông Kinh nghĩa thục
2. Vụ Đầu Độc Hà Nội và Nghĩa quân Yên Thế
Đêm 27 tháng 6 năm 1908, một nhóm binh lính người Việt trong quân đội Pháp phối hợp với nghĩa quân Yên Thế đã thực hiện vụ đầu độc lính Pháp tại Hà Nội. Vụ việc bị bại lộ, Pháp đã tiến hành đàn áp. Mặc dù thất bại, vụ “Hà thành đầu độc” là cuộc nổi dậy đầu tiên của binh lính người Việt chống Pháp. Trong quá trình điều tra, Pháp phát hiện Đề Thám tham gia tích cực, dẫn đến cuộc tấn công quy mô vào căn cứ Yên Thế vào tháng 1 năm 1909. Cuối cùng, Hoàng Hoa Thám bị sát hại vào tháng 2 năm 1913, đánh dấu sự tan rã của nghĩa quân Yên Thế.
Nghĩa quân Yên Thế
3. Các Hoạt động Khác
Trong giai đoạn này, còn có nhiều hoạt động yêu nước khác diễn ra như các hoạt động của Nguyễn Thái Học, nhưng chúng đều gặp phải sự đàn áp gắt gao của thực dân Pháp, khiến cho phong trào cách mạng Việt Nam trải qua nhiều khó khăn trước ngưỡng cửa Chiến tranh Thế giới thứ nhất.
IV. Kết luận
Giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến trước Chiến tranh Thế giới thứ nhất là một chương quan trọng trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam. Dù đối mặt với muôn vàn khó khăn và thất bại, các phong trào yêu nước theo hai xu hướng bạo động và cải cách, cùng với những hoạt động đấu tranh vũ trang như nghĩa quân Yên Thế, đã góp phần hun đúc tinh thần dân tộc, khơi dậy ý chí cách mạng và đặt nền móng cho những giai đoạn đấu tranh tiếp theo. Những đóng góp của các nhà yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, và sự hy sinh của các nghĩa quân đã trở thành những bài học lịch sử quý báu, tiếp thêm sức mạnh cho cuộc đấu tranh giành độc lập toàn vẹn của dân tộc Việt Nam sau này.
