Nguyễn Tuân, bậc thầy của lối văn chương tôn thờ cái đẹp, luôn khao khát hướng tới những giá trị Chân – Thiện – Mỹ. Tác phẩm “Chữ người tử tù” là minh chứng rõ nét cho tư tưởng thẩm mỹ độc đáo này, mà đỉnh cao là cảnh cho chữ đầy ám ảnh và ý nghĩa. Đây không chỉ là một tình tiết truyện độc đáo, mà còn là trung tâm nghệ thuật, nơi khắc họa sâu sắc chân dung người tử tù Huấn Cao, bộc lộ tư tưởng nhân văn và quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân, tạo nên một “cảnh tượng xưa nay chưa từng có”.
TÓM TẮT
I. Bối Cảnh Và Diễn Biến Của Cảnh Cho Chữ
1. Hoàn Cảnh Trước Đêm Cho Chữ
Trước khi bước vào cảnh cho chữ, hai nhân vật chính, Huấn Cao và viên quản ngục, được khắc họa với những nét tính cách và hoàn cảnh đối lập nhưng lại có điểm tương đồng về tâm hồn.
- Huấn Cao: Là một tử tù, nhưng không hề nhu nhược. Ông mang trong mình tâm hồn phóng khoáng, yêu tự do, ghét thói nhũng nhiễu, và là một nghệ sĩ tài hoa với thiên lương trong sáng. Huấn Cao giữ vững nguyên tắc của mình: chỉ cho chữ những người ông quý mến, không bao giờ khuất phục trước quyền lực hay tiền bạc.
- Viên Quản Ngục: Dù làm công việc cai ngục, ông lại sở hữu một thiên lương cao đẹp, biết trân trọng người tài và say mê cái đẹp. Khao khát có được những chữ quý của Huấn Cao để treo trong nhà là ước vọng lớn lao nhất đời ông.
Cảnh cho chữ diễn ra trong bối cảnh đầy nghịch lý: giữa chốn ngục tù tăm tối, ẩm thấp, bủa vây bởi mùi hôi của gián, chuột, lại là nơi diễn ra một hoạt động nghệ thuật thiêng liêng. Dù ban đầu Huấn Cao không nhận ra hết tấm lòng của viên quản ngục, nhưng trước mong muốn chính đáng và sự biệt nhỡn liên tài, ông đã không thể từ chối.
2. Diễn Biến Của Cảnh Cho Chữ
Tình huống cho chữ diễn ra vào đêm khuya, khoảnh khắc cuối cùng của cuộc đời người nghệ sĩ tài hoa. Không gian ngục tối càng làm tăng thêm sự trang nghiêm và ý nghĩa của buổi cho chữ. Trong khung cảnh này, Huấn Cao hiện lên với khí phách oai phong, tựa như đang ban ân huệ cuối cùng. Ngược lại, kẻ có quyền hành là viên quản ngục lại cúi đầu, thể hiện sự kính trọng và biết ơn.
Dù Huấn Cao là tử tù, phải mang gông xiềng, nhưng ông lại ở vị thế cao hơn, là người ban phát cái đẹp. Kẻ xin chữ, dù là người có quyền, lại ở vị thế thấp hơn, chấp nhận ơn huệ. Sự đảo lộn trật tự xã hội thông thường này càng làm nổi bật giá trị tinh thần và nhân cách của người cho chữ.
II. Ý Nghĩa Của “Cảnh Tượng Xưa Nay Chưa Từng Có”
Cảnh cho chữ được miêu tả là “xưa nay chưa từng có” bởi những lý do sau:
- Sự đối lập giữa không gian và hành động: Thông thường, nghệ thuật được sáng tạo ở những nơi rộng rãi, trang nghiêm, sạch sẽ. Nhưng tại đây, nó lại nảy nở trong chốn ngục tù – nơi cái ác ngự trị.
- Tâm lý người nghệ sĩ: Người nghệ sĩ cần sự thoải mái về thể xác và tinh thần để sáng tạo. Huấn Cao, trái lại, phải đối mặt với gông xiềng và án tử.
- Sự đảo ngược quyền lực: Trong khi lẽ thường kẻ có quyền có thể ép buộc, thì tại đây, tử tù lại có quyền ban ân và người quản ngục lại ở thế yếu hơn.
III. Ý Nghĩa Sâu Sắc Của Cảnh Cho Chữ
Cảnh cho chữ không chỉ là một tình tiết nghệ thuật độc đáo mà còn chứa đựng nhiều ý nghĩa sâu sắc:
- Ca ngợi thiên lương: Tác phẩm khắc họa vẻ đẹp thiên lương cao quý của cả Huấn Cao và viên quản ngục, những con người biết trân trọng cái đẹp và giữ gìn sự trong sáng của tâm hồn ngay cả trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.
- Sự chiến thắng của cái đẹp: Cái đẹp, dù tồn tại trong bóng tối hay nơi u ám nhất, vẫn có sức mạnh lan tỏa và chiến thắng cái xấu xa. Ánh sáng của những nét chữ đẹp đẽ đối lập với bóng tối nhơ bẩn của nhà giam, tượng trưng cho sự vươn lên của cái thiện.
- Quan niệm thẩm mỹ của Nguyễn Tuân: Qua cảnh cho chữ, Nguyễn Tuân khẳng định quan niệm về cái đẹp luôn gắn liền với cái thiện, với thiên lương con người. Ông bác bỏ quan điểm nghệ thuật vị nghệ thuật đơn thuần, nhấn mạnh giá trị đạo đức và nhân văn của nghệ thuật.
- Lòng yêu nước và thái độ trân trọng: Tác phẩm thể hiện sự căm ghét bọn thống trị đương thời và thái độ trân trọng đối với những người có “thiên lương”, góp phần khẳng định đạo lý truyền thống.
Huấn Cao, bằng nhân cách cao cả và tài năng xuất chúng, đã hướng viên quản ngục đến một cuộc sống tốt đẹp hơn. Lời khuyên của ông về việc “đổi chỗ ở” để giữ gìn thiên lương, bởi cái đẹp không thể chung sống với cái ác, là bài học sâu sắc về giá trị đạo đức.
IV. Kết Luận
Cảnh cho chữ trong “Chữ người tử tù” là đỉnh cao nghệ thuật, kết tinh tài năng, sáng tạo và tư tưởng độc đáo của Nguyễn Tuân. Đây là bài ca bi tráng về thiên lương, tài năng và nhân cách cao thượng của con người. Qua đó, tác giả bày tỏ niềm ngưỡng vọng đối với những con người tài hoa, nghĩa khí, đồng thời thể hiện sự xót xa cho cái đẹp chân chính đang bị hủy hoại. Dù cuộc đời có đen tối, vẫn luôn có những tấm lòng tỏa sáng, gìn giữ và truyền lại cho đời những giá trị đẹp đẽ nhất. Nguyễn Tuân đã sử dụng bút pháp điện ảnh tinh tế, ngôn ngữ cổ kính giàu hình ảnh để khắc họa nên một tuyệt tác vượt thời gian, lay động lòng người.
