Văn học, dù ở thời đại nào, luôn là tấm gương phản chiếu tâm hồn con người. Thiên nhiên trong văn học không chỉ là cảnh vật đơn thuần mà còn là bức tranh muôn màu của tâm trạng. Mùa thu, với vẻ đẹp dịu dàng và chút man mác buồn, từ lâu đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho các thi nhân. Tuy nhiên, cách cảm nhận và thể hiện mùa thu lại mang dấu ấn sâu sắc của thời đại và trạng thái cảm xúc của người nghệ sĩ. Bài viết này sẽ so sánh hai trạng thái cảm xúc của Xuân Diệu trong “Đây mùa thu tới” (trước Cách mạng) và Nguyễn Đình Thi trong “Đất nước” (sau Cách mạng), đặc biệt là những đoạn thơ lấy cảm hứng từ mùa thu, để thấy rõ sự khác biệt trong góc nhìn và cảm nhận của hai thi nhân.
I. Mùa thu “Đây mùa thu tới” – Nỗi buồn “thơ mới” và tình yêu đời tha thiết
Bài thơ “Đây mùa thu tới” của Xuân Diệu, ra đời trước Cách mạng tháng Tám, mang đậm nỗi buồn đặc trưng của thi phái “Thơ mới”. Nỗi buồn này không chỉ là cái buồn muôn thuở của tạo hóa mà còn là cái buồn của thời đại, của một thế hệ trí thức tiểu tư sản đầy nhạy cảm. Cái lạnh se sắt, rặng liễu buồn rũ tóc như tang tóc, hoa lá rụng úa, cành cây khô gầy, vầng trăng bơ vơ, không khí u uất – tất cả những hình ảnh ấy gợi lên sự chia ly, tàn tạ và nỗi cô đơn thấm thía.
Tuy nhiên, ẩn sâu trong cái buồn hiu hắt ấy, Xuân Diệu vẫn tìm thấy nét đẹp dịu nhẹ, trẻ trung và thơ mộng. Bằng con mắt “xanh non” đầy sức sống, ông đã phát hiện ra vẻ đẹp của “áo mơ phai dệt lá vàng”, một hình ảnh vừa thực vừa ảo, làm bừng sáng không gian mùa thu. Mùa thu của Xuân Diệu, dù buồn, vẫn chứa đựng sức sống tiềm tàng, là biểu hiện của tuổi trẻ và tình yêu đang xốn xao trong lòng người.
Sự nhạy cảm của Xuân Diệu còn thể hiện qua cách ông cảm nhận mùa thu bằng cả thị giác và xúc giác. Từ sắc thu thơ mộng đến cái run rẩy của cành lá, cái lạnh buốt thấu xương, tất cả đều được ông miêu tả tinh tế. Nỗi buồn của thi nhân cũng được gửi gắm qua hình ảnh người thiếu nữ “Tựa cửa nhìn xa nghĩ ngợi gì”, một nỗi nhớ thương ngơ ngác, một tâm trạng đang hướng về cuộc đời.
Nhìn chung, mùa thu trong “Đây mùa thu tới” là vẻ đẹp của nỗi buồn, là sự cô đơn của cái tôi đầy cảm xúc, nhưng đồng thời cũng là biểu hiện của niềm yêu đời mãnh liệt và khát khao giao cảm với cuộc sống của Xuân Diệu.
II. Mùa thu trong “Đất nước” – Niềm vui, tự hào và sức sống mãnh liệt
Bài thơ “Đất nước” của Nguyễn Đình Thi, viết trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp gian khổ, lại mở ra một mùa thu hoàn toàn khác biệt. Dù không phải là bài thơ trực tiếp miêu tả mùa thu, nhưng cảm hứng về đất nước lại bắt đầu từ những nét vẽ mùa thu trong trẻo và vui tươi. Hình ảnh “Sáng mát trong như sáng năm xưa”, “Gió thổi mùa thu hương cốm mới” gợi lên sự thân thuộc, thanh bình của mùa thu Việt Nam.
Khi khắc họa cảnh thu Hà Nội ra đi vì nghĩa lớn, Nguyễn Đình Thi vẫn thể hiện một vẻ đẹp thơ mộng nhưng phảng phất nỗi buồn lưu luyến chia ly. Tuy nhiên, đây là nỗi buồn của sự hy sinh cao cả, của lòng yêu quê hương tha thiết. Nỗi buồn này khác với nỗi buồn cô đơn, tuyệt vọng của Xuân Diệu.
Đặc biệt, khi chuyển sang mùa thu của chiến khu Việt Bắc, mùa thu của tự do, Nguyễn Đình Thi bộc lộ một niềm vui tràn ngập. Cảnh thu hiện lên tươi sáng, đầy sức sống, rộn rã âm thanh và màu sắc. Bầu trời như thay áo mới, cảnh vật như hồi sinh, con người cũng tràn đầy niềm vui. Không gian mùa thu như trải dài, mở rộng theo tầm vóc của đất nước đang trên đà chiến thắng.
Cảm hứng chủ đạo trong “Đất nước” là niềm tự hào dân tộc, là ý thức làm chủ đất nước của người nghệ sĩ đang trực tiếp tham gia vào sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Vì vậy, mùa thu trong thơ Nguyễn Đình Thi vang lên sảng sảng, kiêu hãnh và đầy sức sống.
III. Sự khác biệt trong cảm xúc và bối cảnh lịch sử
Cùng viết về mùa thu, nhưng Xuân Diệu chỉ nhìn thấy một mùa thu đẹp nhưng buồn, còn Nguyễn Đình Thi lại cảm nhận một mùa thu trong trẻo, vui tươi và đầy sức sống. Sự khác biệt này bắt nguồn sâu sắc từ bối cảnh lịch sử và trạng thái cảm xúc của mỗi thi nhân.
Trước Cách mạng, Xuân Diệu sống trong cảnh mất nước, nô lệ, nên nỗi buồn của người dân mất nước đã chi phối cái nhìn, cách cảm của ông về mùa thu. Sau Cách mạng, khi đất nước giành được độc lập, Xuân Diệu đến với đất nước bằng niềm vui và niềm tự hào, và mùa thu trong thơ ông cũng đã thay đổi, mang “mùa thu sướng nhuộm màu xuân mát mát”.
Nguyễn Đình Thi viết “Đất nước” khi ông đã là một người dân tự do, cùng nhân dân làm chủ đất nước. Thời đại mới, với những thành tựu của Cách mạng và kháng chiến, đã tạo nên cảm hứng mới, niềm vui mới cho nhà thơ. Vì vậy, cảnh thu trong cái nhìn của ông trở nên trong trẻo, tươi sáng và tràn đầy sức sống.
Tóm lại, qua hai bài thơ “Đây mùa thu tới” và “Đất nước”, chúng ta thấy rõ mùa thu trong văn học không chỉ là cảnh sắc thiên nhiên mà còn là sự phản chiếu tâm hồn thi nhân, chịu sự chi phối mạnh mẽ của thời đại. Nỗi buồn của Xuân Diệu là nỗi buồn đẹp, đầy yêu đời và khát vọng, còn niềm vui của Nguyễn Đình Thi là niềm vui của tự do, tự hào dân tộc và sức sống mãnh liệt của một đất nước đang vươn lên.
